Ο Επίκουρος (341-271 π.Χ.) γεννήθηκε στη Σάμο, όπου σπούδασε πλατωνική φιλοσοφία δίπλα στο φιλόσοφο Πάμφιλο και τη δημοκρίτεια σκέψη κοντά στον Ναυσιφάνη από την Κολοφώνα. Το 306 π.Χ. ο Επίκουρος μετέβη στην Αθήνα όπου ίδρυσε τη φιλοσοφική του σχολή, που ονομάστηκε Κήπος, από τον κήπο του σπιτιού που αγόρασε. Τα μέλη του Κήπου αποτελούσαν μία φιλοσοφική κοινότητα, η οποία ζούσε σύμφωνα με τις αρχές της φιλοσοφίας του Επίκουρου, αποτραβηγμένη από το δημόσιο βίο. Η σχολή ήταν ανοικτή σε γυναίκες και δούλους, γεγονός που την έφερε σε αντίθεση με την Ακαδημία και το Λύκειο.
Ο Επίκουρος έγραψε πολλές φιλοσοφικές πραγματείες αποδεικνύοντας το μεγάλο εύρος των ενδιαφερόντων του. Ωστόσο, έχουν διασωθεί από τον Διογένη Λαέρτιο μόνο μία συλλογή από σαράντα επικούρεια αποφθέγματα, Κύριαι Δόξαι, και τρεις επιστολές: η επιστολή Προς Ηρόδοτον, που παρουσιάζει την επικούρεια θεωρία για τα ἄτομα και το κενό, η επιστολή Προς Πυθοκλέα, με θέμα τα αστρονομικά φαινόμενα και η επιστολή Προς Μενοικέα, που εκθέτει τις βασικές αρχές της επικούρειας ηθικής. Σημαντική πηγή για την ανασυγκρότηση της επικούρειας φιλοσοφικής σκέψης αποτελεί και το ποιητικό έργο του Λουκρήτιου DeRerumNatura.
Η δομή της πραγματικότητας: ἄτομα και κενό
Σύμφωνα με τη φυσική θεωρία του Επίκουρου τίποτα δεν προκύπτει από το μη ὂν, τίποτα δεν καταλήγει στο μη ὂν, το σύμπαν πάντα ήταν και θα είναι στην ίδια κατάσταση (Διογένης Λαέρτιος, Βίοι, 10.38-39). Οι αρχές αυτές αποτελούν τις προϋποθέσεις για να υπάρξουν και να ενεργήσουν τα συστατικά του κόσμου, που σύμφωνα με την επικούρεια φυσική είναι: τα ἄτομα και το κενό. Ο Επίκουρος επηρεάζεται από την ατομική θεωρία του Δημόκριτου, ο οποίος υποστηρίζει ότι ο κόσμος κυριαρχείται από την ύλη, την τύχη και την αναγκαιότητα και υπάρχει μία μόνο πραγματικότητα: τα ἄτομα και το κενό. Τα άπειρα ἄτομα κινούνται στο άπειρο κενό προς κάθε κατεύθυνση, αιώνια, δίχως αρχή ή προορισμό, δίχως σκοπό. Η κίνηση των ἀτόμων είναι αναγκαία, τα αποτελέσματά της όμως, εξαρτώνται αποκλειστικά από την τύχη. Καθώς τα ἄτομα συγκρούονται μεταξύ τους δημιουργούν συμπλέγματα που αποτελούν τα σώματα του κόσμου της εμπειρίας, και κατ’ ανάλογο τρόπο,σε μακροσκοπικό επίπεδο, δημιουργούν ολόκληρους κόσμους.
Ο Επίκουρος, ωστόσο, προσθέτει στις πρωτεύουσες ιδιότητες των ἀτόμων, εκτός από το σχήμα και το μέγεθος, και το βάρος (Διογένης Λαέρτιος, Βίοι 10.54). Εξαιτίας του βάρους τους είναι που τα ἄτομα κινούνται προς τα κάτω. Υποστηρίζει, επίσης, ότι τα ἄτομα κινούνται όλα με ίση ταχύτητα στο κενό. Πώς όμως τώρα είναι δυνατή η συνάντηση μεταξύ των ἀτόμων και επομένως εφικτή η σύνθεση των σωμάτων και η δημιουργία των κόσμων; Ο φιλόσοφος υποστηρίζει ότι τα ἄτομα έχουν μία απρόβλεπτη τάση να αποκλίνουν από την κατεύθυνσή τους, έτσι ώστε αρκετά συχνά να συμβαίνει μία εκτροπή στην κίνησή τους, η οποία δίνει τη δυνατότητα των νέων τυχαίων συνενώσεων που δεν θα υπόκεινται στην αναγκαιότητα.
Η ελεύθερη βούληση
Σύμφωνα με τον Επίκουρο «ο σκοπός της μελέτης της φύσης είναι να αποκτήσουμε σαφή αντίληψη για την αιτία των πιο σημαντικών πραγμάτων» (Προς Ηρόδοτον,78). Με «τα ποιο σημαντικά» εννοεί τα θεμελιώδη για την ανθρώπινη εὐδαιμονία. Η αναζήτηση της εὐδαιμονίας είναι ο υπέρτατος στόχος της ηθικής του Επίκουρου (Διογένης Λαέρτιος Χ.122). Η κατάκτηση της εὐδαιμονίας, εκτός των άλλων όμως, προϋποθέτει και τη γνώση ότι κάποιες επιλογές είναι αποτέλεσμα της ελεύθερης ανθρώπινης βούλησης. Πώς μπορεί όμως να υπάρξει ελεύθερη βούληση σ’ ένα κόσμο που τα πάντα γίνονται από την ανάγκη που ταυτίζεται με την ειμαρμένη, και όλες οι ανθρώπινες πράξεις είναι προκαθορισμένες από τα αίτιά τους (Αέτιος, 1,25,3); Κατά τον Επίκουρο κάποια πράγματα συμβαίνουν από ανάγκη, κάποια από τύχη και άλλα αποτελούν ανθρώπινη αυτενέργεια. Για αυτόν όμως η ανάγκη είναι ανεύθυνη, η τύχη άστατη γιατί προσφέρει τις απαρχές για μεγάλα καλά ή συμφορές, ενώ η ανθρώπινη αυτενέργεια δεν υπόκεινται σε καμία εξουσία (Επιστολή προς Μενοικέα, 133). Με τη φυσική του θεωρία ο Επίκουρος απέρριψε την άκρατη αιτιοκρατία συνδέοντας το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης με την εκτροπή στην κίνηση των ἀτόμων. Τα ἄτομα κατά την κάθετη πτώση τους, λόγω του βάρους τους, μέσα στο κενό, σε στιγμές ακαθόριστες και τόπους ακαθόριστους, παρεκκλίνουν λίγο από την πορεία τους. Η απόκλιση αυτή είναι αδικαιολόγητη και ανεξήγητη. Η δυνατότητα της ελεύθερης απόκλισης, που ενυπάρχει στο ἄτομο, οδηγεί και στην ελευθερία της ανθρώπινης πράξης (Λουκρήτιος, DeRerumNatura2.251-262). Αφού λοιπόν τα ἄτομα μπορούν να παρεκτραπούν από την προκαθορισμένη πορεία που τους επιβάλλει το βάρος τους και να ακολουθήσουν νέες κατευθύνσεις με εκτροπή, έτσι και η συμπεριφορά των ανθρώπων μπορεί να μην είναι προκαθορισμένη από τη φυσική αναγκαιότητα.
Ωστόσο, δεν μπορεί να εξηγηθεί επαρκώς το πώς η παρέκκλιση των ατόμων υπηρετεί την ελευθερία της επιλογής, εφόσον θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι συνεπάγεται μη υπεύθυνη επιλογή. Κάποιοι μελετητές υποθέτουν ότι η παρέκκλιση συμβαίνει τη στιγμή της ελεύθερης επιλογής, και κάποιοι άλλοι ότι συμβαίνει σε ακαθόριστη στιγμή. Ασαφή σημεία υπάρχουν, ωστόσο, εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι ο Επίκουρος θεωρεί την παρέκκλιση αναγκαία συνθήκη για την ελεύθερη επιλογή και αποδεσμεύει τη βούληση από την ειμαρμένη, αφήνοντας χώρο για το αυτεξούσιο του ανθρώπου.

Βιβλιογραφία
Ζιγκόν, Ο., Βασικά προβλήματα της αρχαίας φιλοσοφίας, μτφρ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Γνώση, Αθήνα 1991.
Ιεροδιακόνου, Κ., «Οι Επικούρειοι», στο Σ. Βιρβιδάκης – Η. Γιαννάκης – Π. Δήμας κ.ά., Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, τ. Α΄: Η ελληνική φιλοσοφία από την αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Ε.Α.Π., Πάτρα 2000, σσ. 221-234.
Long, A.A., Η ελληνιστική φιλοσοφία, μτφρ. Σ. Δημόπουλος, Μ. Δραγώνα-Μονάχου, ΜΙΕΤ,Αθήνα 1987.
Sharples, R., Στωικοί, Επικούρειοι και Σκεπτικοί, μτφρ. Μ. Λυπουρλή, Γ. Αβραμίδης, Θύραθεν, Θεσσαλονίκη 2002.
Vegetti, M., Ιστορία της αρχαίας φιλοσοφίας, μτφρ. – επιστ. επιμ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Π. Τραυλός, Αθήνα 172000.

Σύνταξη
Ειρήνη Γεωργοπούλου
13/3/2019

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.