Όταν μιλάμε για «Αρχαία Ελληνική Μουσική» μας έρχεται στο νου κυρίως η περίοδος που εμφανίζεται η λογοτεχνία μέχρι και το τέλος του 4ου αι. Κι αυτό γιατί όλα τα είδη της μεγάλης ποίησης ήταν δεμένα με την μουσική. Η Αλήθεια βέβαια είναι ότι με δυσκολία μπορούμε να εξακριβώσουμε την κατάσταση που επικρατούσε με την οργανική μουσική. Μπορεί η μουσική τον 5ος αι να ήταν στο αποκορύφωμά της, σταδιακά όμως παραμερίζεται και ο 4ος  αι. έρχεται να την αποδυναμώσει. Στα μνημεία της ελληνικής λογοτεχνίας, τα ομηρικά έπη και στον πολεμικό κόσμο της Ιλιάδας, αν και η μουσική εμφανίζεται σπανιότερα, διαπιστώνουμε ότι και στον γήινο κόσμο, το τραγούδι, η μουσική, τα έγχορδα και ο χορός, κατέχουν μια σταθερή θέση στην καθημερινή ζωή.

Το μοναδικό μεγάλο έργο που σήμερα μπορούμε να πούμε ότι μας δίνει ένα δείγμα παρθενίου (δηλαδή τραγούδι για χορό κοριτσιών), είναι αυτό του Αλκμάνα (7ος αι.) του ποιητή που ήρθε στη Σπάρτη από της Σάρδεις της Μ. Ασίας. ( πληροφορίες μπορείτε να δείτε εδώ: http://www.komvos.edu.gr/arxaia/lyrikh/book/8akmano.pdf ).

 

Ένα σημαντικό σημείο που μας δίνει την αξία της μουσικής στην αρχαία Ελλάδα είναι η παιδευτική της σημασία. Η μουσική στην αρχαία Ελλάδα ήταν το πρωταρχικό μάθημα και η βασική κοινωνική φροντίδα της πόλης-κράτους και των γονέων. Στην Αθήνα η ευθύνη της μουσικής παιδείας ήταν των γονέων που την πλήρωναν, ενώ στη Σπάρτη ήταν ευθύνη του κράτους. Η μουσική ήταν τόσο σημαντική που προσφερόταν και στα παιδιά των προσφύγων. Ο Πρωταγόρας αναφέρει ότι οι δάσκαλοι της μουσικής εξοικειώνουν τις παιδικές ψυχές με τους ρυθμούς και τις αρμονίες, ώστε να γίνουν ημερότεροι άνθρωποι. Όταν συνηθίσουν τον καλό ρυθμό γίνονται χρήσιμοι στους λόγους και στις πράξεις, γιατί ολόκληρη η ζωή του ανθρώπου έχει ανάγκη από καλό ρυθμό και καλή αρμονία.

Η εκπαίδευση των παιδιών άρχιζε στα έξι ή τα επτά τους χρόνια με το τρίπτυχο, γράμματα ( που δίδασκαν οι γραμματιστές) – μουσική ( οι κιθαριστές) – γυμναστική (οι παιδοτρίβες). Η προτεραιότητα τους ήταν να μάθουν καλά τα γράμματα που είχαν τρεις χρησιμότητες, να αποτυπώσουν την γλώσσα, να συμβολίζουν τους αριθμούς και να καταγράφουν τους μουσικούς φθόγγους.

Ο Λουκιανός αναφέρει ότι οι Λακεδαιμόνιοι τα έκαναν όλα μετά μουσικής, ακόμη και τον πόλεμο (συνοδεία αυλού). Η Σπάρτη φρόντιζε έτσι ώστε αγόρια και κορίτσια, εκτός από τις σωματικές ασκήσεις και τις γραμματικές γνώσεις να παίρνουν και εξαιρετική μουσική μόρφωση. Να εξοικειώνονται με τον ρυθμό ώστε να εξασφαλίζουν πειθαρχημένες στρατιωτικές κινήσεις. Την ίδια εκπαίδευση έπαιρναν και τα αγόρια στην Κρήτη.

Στην Αθήνα επίσης που όπως είπαμε πριν, η εκπαίδευση ήταν ευθύνη των γονέων, το κράτος αναλάμβανε τα έξοδα της εκπαίδευσης των ορφανών σε περίπτωση που ο πατέρας είχε σκοτωθεί στη μάχη. Από παραστάσεις αγγείων μαθαίνουμε πως υπήρχαν μαθήματα ανάγνωσης και μελέτης των Ομηρικών και Ησιόδειων ποιημάτων, όπως και διδακτικών κειμένων σαν τους μύθους του Αισώπου. Η μουσική διδασκόταν στον ίδιο χώρο και κύρια όργανα ήταν η λύρα και ο αυλός. Στην παρακάτω εικόνα μια αρχαία λύρα.

 

Μουσική μάθαιναν και τα κορίτσια που έπαιζαν μουσική στους γάμους. Η Σαπφώ άλλωστε διηύθυνε ένα είδος παρθεναγωγείου όπου δίδασκε μουσική, ποίηση και γραφή.

Αργότερα οι πόλεις-κράτη εξελίχθηκαν σε μουσικά κέντρα, προσελκύοντας του καλύτερους μουσικούς, γεγονός που οδήγησε στην ανάπτυξη σημαντικών «κέντρων μουσικών σπουδών» με σημαντικότερο το Άργος. Επίσης σημαντικά μουσικά κέντρα ήταν η Θήβα, η Μαντίνεια και φυσικά η Αθήνα και η Σπάρτη.

Η μεγάλη συγκέντρωση μουσικών στα αστικά κέντρα οδήγησε στη δημιουργία σωματείων, τα οποία λέγονταν κοινά. Σε αυτά λειτουργούσε ένα είδος σχολών μουσικής και δραματικής τέχνης. Από τις επιγραφές που διαθέτουμε αναφέρουν τα μαθήματα: του ψαλμού (διδασκαλίας εγχόρδων με γυμνά δάκτυλα), του κιθαρισμού (διδασκαλία κιθάρας), της κιθαρωδίας (διδασκαλία τραγουδιού με συνοδεία κιθάρας), της ρυθμογραφίας (διδασκαλίας ρυθμικής σύνθεσης), της μελογραφίας (διδασκαλία μελωδικής σύνθεσης), κωμωδίας και τραγωδίας. Τέτοια κοινά υπήρχαν στην Αθήνα, την Τέω της Ιωνίας, στη Λέβεδο, Ισθμό, Θήβα, Χίο κ.α.

Οι μαθητές μάθαιναν από μνήμης μουσική, με το αυτί ή τη βοήθεια διαγράμματος. Εγχειρίδια μουσικής εμφανίζονται τον 3ο αι μ.Χ. έχουν σωθεί επιγραφές με σημεία μουσικής γραφής όπως η στήλη του Σεικίλου, και μπορούμε να υποθέσουμε ότι, αφού εκτίθονταν σε δημόσιους χώρους, η μουσική σημειογραφία θα αποτελούσε γνώση του ευρύτερου πληθυσμού.

Μουσικός ανήρ.

Ο πραγματικά μορφωμένος άνθρωπος στην αρχαιότητα ονομαζόταν μουσικός ανήρ. Η αντίληψη αυτή ήταν τόσο παγιωμένη που ο Θεμιστοκλής θεωρούσε την μόρφωσή του ελλιπή γιατί δεν έπαιζε καλά τη λύρα και δεν μπορούσε να μεταχειρισθεί το ψαλτήρι. Επίσης κάτι σημαντικό είναι ότι οι αμοιβές των δασκάλων της μουσικής ήταν οι υψηλότερες όλων κι αυτό αποδεικνύει τη σημασία που έδιναν οι αρχαίοι στη μουσική.

Πηγές: (Neubecker, A.J. 1986. Η Μουσική στην Αρχαία Ελλάδα (μτφρ. Μ. Σιμωτά-Φιδετζή). Αθήνα: Οδυσσέας.) (Βιρβιδάκης, Σ., Γράψας, Ν., Γρηγορίου, Μ., Ζωγράφου, M., Λέκκας, Δ., & Παπαοικονόμου-Κηπουργού, Κ. 2003. Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση ελληνικής μουσικής και χορού (Τόμος Α’: Διαλεκτικοί συσχετισμοί – Θεωρία της ελληνικής μουσικής). Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.)

Πολυξένη Γκιούρη 1/2/2019.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.