Πρόσφατα έπεσε στα χέρια μου μια πολύ ενδιαφέρουσα περιληπτική μελέτη, του Ερευνητή Ιστορίας και Πολιτισμών κ. Μουζάκη Στυλιανού που αφορούσε την αρχιτεκτονική περιγραφή του Ναού της Παναγίας της Φολέγανδρου. Είναι μια μελέτη που έχει δημοσιευτεί στην Επετηρίδα της Εταιρείας των Κυκλαδικών Μελετών, πλούσια  σε βιβλιογραφία και ιστορικά στοιχεία για το Ναό αλλά και για το Νησί.

Ιστορικά για το Νησί αναφέρει: «Η Φολέγανδρος βρίσκεται στο νότιο δυτικό άκρο των Κυκλάδων, ανάμεσα από Μήλο και Σίκινο. Το όνομά της όπως αναφέρει ο Στέφανος Βυζάντιος, το οφείλει στο γιο του Μίνωα το Φολέγανδρο. Στην περιοχή του Κάστελλου στα βόρεια του νησιού, εντοπίζονται λείψανα οικισμού της Πρωτοκυκλαδικής ΙΙ περιόδου (3200-2000) π.Χ.. Η ύπαρξη των επιγραφών ΦΟΛΕ ή ΦΟ[Ε]ΓΑ πάνω σε λίγα χάλκινα νομίσματα του 2ου ή 1ου αι. π.Χ., με ανδρική κεφαλή πιθανόν τον Φολέγανδρο ή γυναικεία, που πιστεύεται ότι είναι η Άρτεμις και στην άλλη όψη μια απεικόνιση του ταύρου, μας οδηγούν στο συμπέρασμα πως αποτελούν νομίσματα της Φολεγάνδρου. Τον 12ο αι. ο γεωγράφος Al Idrisi (1100-1166), ενώ περιηγήθηκε στα νησιά των Κυκλάδων, δεν κάνει καμία αναφορά για την Ίο και την Φολέγανδρο. Το 1207 ο βενετός Μάρκος Σανούδος καταλαμβάνει την Νάξο και αναγορεύετε κύριος της. Αφού προσκύνησε τον Λατίνο αυτοκράτορα της Κωνσταντινουπόλεως Ερρίκο της Φλάνδρας (1205/6-1216), ως ανεξάρτητος κύριος των νήσων, όπου ίδρυσε το Δουκάτο του Αιγαίου, το μακροβιότερο λατινικό κρατίδιο του ελληνικού χώρου. Ο Σανούδος το 1212 κατέκτησε και τα γύρω νησιά, τοποθέτησε διοικητή και ανήγειρε μικρά φρούρια. Ηγεμόνευσε 12 χρόνια μέχρι το 1220. Μετά τον θάνατό του το Δουκάτο διαδέχτηκε αλλεπάλληλες βίαιες, πολλές φορές επιδρομές και το 1269 περνάει στη δικαιοδοσία των βυζαντινών.[1] Μετά το 1310 η Φολέγανδρος όπως και η Ίος η Σίκινος και η Σίφνος, κατακτήθηκαν από τον Ισπανό Γιαννούλη Δακορώνια. Οι Δακορώνια κράτησαν τα νησιά μέχρι και το 1467 όποτε και τους διαδέχτηκαν οι Γοζαδίνοι. Ο Chr. Buondelmonti[2]  το 1420 αναφέρει τη Φολέγανδρο όπως και τη Σίκινο, ως έρημη. Το δουκάτο διατηρήθηκε μέχρι και την κατάκτηση της Νάξου από τους Οθωμανούς το 1566.  Η λατινική κυριαρχία, υπό τη δυναστεία των Γοζαδίνων ήταν και η βασική αιτία που γλύτωσαν οι κάτοικοι από την καταστροφική μανία του Χαϊραεντίν Βαρβαρόσα.[3]» Κοκκινογένης (τουρ. Barbarossa) ελληνικής καταγωγής, αρχιναύαρχος του οθωμανικού στόλου, και κουρσάρος των ακτών της Μπαρμπαριάς (σημερινής Αλγερίας). Το κανονικό όνομά του  Χιζίρ Μπιν Γιακούπ. Γεννήθηκε στο Παλαιόκηπο Γέρας στη Λέσβο, από πατέρα Αλβανό και μητέρα Ελληνίδα.

[1] Αυτοκράτωρ Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος (1261-1282). Ο.  Μίλλερ, Ιστορία της Φραγκοκρατίας εν Ελλάδι (1204-1566), μετ. Σπ. Λάμπρος, 2 (Αθήναι 1909-1910),σ.342-343.

[2] Chr. Buondelmonti, Description des iles de Archipel, Emile Legrand (Παρίσι 1897),σ.87

[3] Στέλιος Μουζάκης, «Η Ιδιότυπος Αρχιτεκτονική του Ναού της Παναγιάς του Βουνού στη Φολέγανδρο. Ο Άγνωστος Πρωτομάστορας και ο χρόνος ανέγερσης της μέσα από ανέκδοτα έγγραφα». Επετηρίς  Εταιρία Κυκλαδικών Μελετών, ΚΑ΄(2011-2014) , Αθήνα 2014,σ.295-296

Παρόλα αυτά όμως οι Οθωμανοί εξεδίωξαν τον Άγγελο Γοζαδίνο και επέβαλαν φόρο υποτέλειας στους κατοίκους του νησιού, που ανερχόταν στα 1500 γρόσια. Το 1646 συνεστήθη η αρχιεπισκοπή Σίφνου στην οποία συμπεριελήφθη και η Φολέγανδρος. Το 1715 ο καποδάν πασάς Τζανούμ Μεχμέτ Χότζα λεηλάτησε το νησί και εξανδραπόδισε όλους σχεδόν τους κατοίκους του ως αντίποινα για τη συνεργασία μερικών κατοίκων με τους πειρατές που λυμαίνονταν τα γύρω νησιά. Το 1718 επανήλθαν ελάχιστοι από τους παλιούς κατοίκους μαζί με νέους οικιστές από τα γειτονικά νησιά όπως Σίφνο, Θήρα, Κίμωλο, Μήλο. Το 1771 υποτάχθηκε και η Φολέγανδρος στο ρώσικο στόλο και τέθηκε υπό τη δικαιοδοσία του επιμελητή αυτού Αντώνιου Ψαρού. Το 1774 επανήλθε στους Οθωμανούς μέχρι και το 1828, όπου και απηλλάγησαν οριστικά όλα τα νησιά.[1]

Ο Ναός της Παναγίας.

Δεσπόζει πάνω στην βουνοπλαγιά, κάτασπρος και μεγαλοπρεπής, θυμίζει, όπως αναφέρει ο κ. Μουζάκης στή μελέτη  του, την «Κιβωτό» ακουμπισμένη εκεί από το χέρι του θεού.

Η Αρχιτεκτονική περιγραφή του Ναού.

Ο ναός περιβάλλεται από τις τρείς πλευρές, σε πλάτος όσο επέτρεπαν οι διαμορφώσεις  των υψομετρικών καμπύλων με ένα χαμηλό εσωτερικά, επιμήκη ακανόνιστου σχήματος πέτρινο περίβολο. Στη δυτική στενή πλευρά του περιβόλου υπάρχει μικρός λιθόκτιστος οικίσκος και η αυλόθυρα με ορθογώνιο υπέρθυρο το οποίο φέρει ψηλότερα οξυκόρυφο τύμπανο.

Η είσοδος του ναού βρίσκεται στη δυτική πλευρά, κάτω από νεώτερο προστώο, είναι ψηλή με μαρμάρινο διακοσμημένο υπέρθυρο και παραστάδες, ως και με δυο εκατέρωθεν αυτής παράθυρα.

Το τέμπλο

Το τέμπλο καλύπτει όλο τα πλάτος του ναού και η κορυφή του σταυρού φτάνει στα 6,50 μ. περίπου. Είναι μαρμάρινο κατασκευασμένο από λευκό μάρμαρο, εκτός από τους κορμούς των κιονίσκων, τη βάση, τα διαχωριστικά των θωρακίων και τα τρία διαδοχικά επιστύλια που είναι πράσινο μάρμαρο Τήνου. Έχει κατασκευαστεί από τον μαρμαροτεχνίτη Γεώργιο Καπαριά από τον Πύργο της Τήνου, το 1896.[1]

Θεωρώ ότι θα μπορούσε ο κος Μουζάκης εφόσον έχουμε διάθεση, να μας βοηθήσει να εκδώσουμε συμπληρώνοντας και με το υπόλοιπο  ανέκδοτο υλικό που έχει, κάποιο μικρό βιβλίο με όλα τα στοιχεία τα σχετικά με τον Ναό της Παναγίας, το οποίο και θα διανέμεται στο ναό.

Σύνταξη, επιμέλεια εικόνων, Πολυξένη Γκιούρη

Πηγή εικόνων:

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A7%CE%B1%CF%8A%CF%81%CE%B5%CE%BD%CF%84%CE%AF%CE%BD_%CE%9C%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%BC%CF%80%CE%B1%CF%81%CF%8C%CF%83%CE%B1

http://www.aegeanislands.gr/el/islands/monasteries-folegandros/panagia.html

http://tamenoblog2.blogspot.com/2018/11/blog-post_17.html

[1] Στέλιος Μουζάκης, «Η Ιδιότυπος Αρχιτεκτονική του Ναού της Παναγιάς του Βουνού στη Φολέγανδρο. Ο Άγνωστος Πρωτομάστορας και ο χρόνος ανέγερσης της μέσα από ανέκδοτα έγγραφα». Επετηρίς  Εταιρία Κυκλαδικών Μελετών, ΚΑ΄(2011-2014) , Αθήνα 2014,σ.303

[1] Στο ίδιο, σ.297.