Ο Δίολκος της Κορίνθου: ένα μνημείο του αρχαιοελληνικού τεχνικού πολιτισμού – Η πορεία προς τη διάνοιξη της διώρυγας.

Της Ειρήνης Γεωργοπούλου

15/07/2019

Ο Δίολκος της Κορίνθου είναι ένα εξαιρετικό μνημείο και αριστουργηματικό δείγμα του τεχνικού πολιτισμού της αρχαίας Ελλάδας. Δείγμα της εξαίρετης αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας, πτυχής και θεμέλιο του ελληνικού πολιτισμού.

Από την αρχαιότητα, η γεωγραφική θέση της Αφνείου Κορίνθου (αναφέρεται στον Όμηρο ως «αφνειός» δηλαδή πλούσια, Ιλιάδα Β 570), την ανέδειξε σε σπουδαίο ναυτικό, εμπορικό και πολιτιστικό κέντρο.  Ο Περίανδρος, πρώτος, συνέλαβε την ιδέα της διάνοιξης της διώρυγας στον Ισθμό της Κορίνθου το 602 π.Χ., προκειμένου να ενώσει τον Κορινθιακό με το Σαρωνικό κόλπο, γεγονός που θα επέτρεπε την αποφυγή του επικίνδυνου περίπλου της Πελοποννήσου από τα πλοία και τη συντόμευση της διαδρομής.  Σύντομα, όμως, εγκατέλειψε το σχέδιό του φοβούμενος την οργή των θεών εξαιτίας ενός χρησμού της Πυθίας, που απέτρεπε τη δημιουργία του, αλλά κυρίως, επειδή τα τεχνικά μέσα της εποχής δεν ήταν επαρκή για την υλοποίηση ενός τόσο μεγάλου τεχνικού έργου.

Η λύση για τη γρήγορη μετάβαση των πλοίων από τη μια μεριά του Ισθμού στην άλλη δόθηκε με την κατασκευή του Διόλκου. Ο Δίολκος ήταν ένας λιθόστρωτος δρόμος, κατά μήκος του Ισθμού της Κορίνθου, μέσω του οποίου μεταφέρονταν τα πλοία πάνω σε τροχοφόρο όχημα (Ολκός νεών) από τον Κορινθιακό στο Σαρωνικό κόλπο και αντίστροφα. Κατασκευάστηκε στις αρχές του 6ου αι. π.Χ., όταν κυβερνούσε την Κόρινθο ο Περίανδρος. Το μήκος του είναι 6800 μ. και το πλάτος του 3,5-6,5 μ. Είναι στρωμένος με κανονικούς πώρινους κυβόλιθους και στο μέσον του φέρει δύο αυλακώσεις σε απόσταση 1,50 μ. Έχει αποκαλυφθεί το δυτικό του τμήμα σε μήκος 255 μ. στην πλευρά της Πελοποννήσου και σε μήκος 204 μ. στην Στερεά Ελλάδα μέσα στις εγκαταστάσεις της Σχολής του Μηχανικού. Από τις πηγές βεβαιώνεται η χρήση του έως τον 9ο αι. μ.Χ.

Είναι πρωί σε ένα μικρό λιμανάκι στη βόρεια ακτή της Πελοποννήσου κοντά στο Λέχαιο στον 5ο αι. πΧ. και ένα πλοίο μόλις έχει εισέλθει  σ’ αυτό. Πλησιάζει σε μία ράμπα και τοποθετείται πάνω σ’ έναν ξύλινο υποδοχέα, για να αρχίσει η διαδικασία ανέλκυσής του με τη βοήθεια σταθερών βαρούλκων. Η ανέλκυσή του ολοκληρώθηκε και τώρα από το πλοίο αφαιρούνται όλα τα κινητά του μέρη, τα κουπιά, τα πανιά, το κατάρτι κ.ά. Ξαρματωμένο, πλέον, με τη βοήθεια και πάλι βαρούλκων σύρεται πάνω στον τοίχο φορτώσεως, στην κατεύθυνση του οποίου βρίσκεται και η κινητή πλατφόρμα, ο οκτάτροχος ολκός πάνω στον οποίο τοποθετείται τελικά το πλοίο. Αφού αφαιρεθεί ο ξύλινος υποδοχέας κάτω από το πλοίο και τοποθετηθούν στις πλευρές του οι ξύλινες σφήνες, προκειμένου να εξασφαλιστεί η πλευρική ευστάθεια του, καταβάλλονται τα διόδια και το πλοίο είναι έτοιμο για τη στεριανή του διαδρομή.

Ο  ολκός, τον οποίο τραβούν με σχοινιά οι εργάτες, κυλίεται πάνω στο Δίολκο. Η κατά μήκος κλίσεις αυτού του δρόμου είναι μικρές και οι τροχοί του ολκού καθοδηγούνται μέσα σε λαξευμένους υποδοχείς. Έχοντας διανύσει μία απόσταση σαράντα αττικών σταδίων, περίπου 6-7 χιλιόμετρα, το πλοίο φτάνει στο λιμάνι του Σχοινούντα στο Σαρωνικό, στο σημερινό Καλαμάκι. Και τώρα ξεκινάει η διαδικασία καθέλκυσής του. Αφού αφαιρεθούν οι σφήνες από τα πλαϊνά του πλοίου, τοποθετείται πάλι πάνω σ’ έναν ξύλινο υποδοχέα για να συρθεί μέχρι τη ράμπα. Στη συνέχεια εξοπλίζεται και πάλι με τα εξαρτήματά του για να συρθεί ως στη θάλασσα και να συνεχίσει το ταξίδι του προς το γειτονικό νότιο λιμάνι της Κορίνθου, τις Κεγχρεές. Αφού φορτώσει με εμπορεύματα θα συνεχίσει την πορεία του προς τα ανατολικά. Το αποχαιρετούμε με την ευχή για ένα καλό ταξίδι με ούριο άνεμο.

Μπορείτε να παρακολουθήσετε την πολύ ενδιαφέρουσα ταινία που αναπαριστά τη λειτουργία του μοναδικού αυτού τεχνικού επιτεύγματος: https://vimeo.com/13229017

Τρεις αιώνες αργότερα, το 307 π.Χ., ο Δημήτριος ο Πολιορκητής συνεχίζοντας το όραμα του Περίανδρου για τη διάνοιξη της διώρυγας στον Ισθμό της Κορίνθου και όντας μηχανικός ο ίδιος, θα προσπαθήσει να υλοποιήσει το σχέδιό του. Θα το εγκαταλείψει σύντομα, όμως, όταν οι μηχανικοί του μετά από μελέτη κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η διαφορά στάθμης μεταξύ του Κορινθιακού και του Σαρωνικού ήταν τέτοια, ώστε όταν θα διανοίγονταν η διώρυγα τα νερά του Κορινθιακού που θα χύνονταν στο Σαρωνικό θα ανέβαζαν τη στάθμη του με τον κίνδυνο καταβύθισης της Αίγινας και των γειτονικών της νησιών. Το νήμα της σκέψης του Δημήτριου του Πολιορκητή συνέχισαν ο Ιούλιος Καίσαρ το 44 μ.Χ. και ο Καλιγούλας το 37 μ.Χ. για να το εγκαταλείψουν και αυτοί με τη σειρά τους για πολιτικούς και στρατιωτικούς λόγους.

Το 66 μ.Χ. ο Νέρωνας αποφάσισε να προχωρήσει στη διόρυξη του Ισθμού και στις 28 Νοεμβρίου του 67 μ.Χ. κήρυξε την έναρξη των εργασιών. Οι εργασίες ξεκίνησαν και από τις δύο πλευρές, και του Κορινθιακού και του Σαρωνικού. Και ενώ οι εργασίες εκσκαφής είχαν προχωρήσει αρκετά σε μήκος 3300 μ., ο Νέρωνας αναγκάστηκε να επιστρέψει στη Ρώμη για να αντιμετωπίσει την εξέγερση του στρατηγού Γάλβα. Το έργο διακόπηκε για να εγκαταλειφθεί οριστικά  μετά το θάνατό του. Ακολούθησαν οι προσπάθειες του Ηρώδη του Αττικού και αργότερα των Βυζαντινών, χωρίς όμως αποτέλεσμα.

Το 1687 οι Ενετοί προσπάθησαν να ολοκληρώσουν το έργο ξεκινώντας τις εκσκαφές από τη μεριά του Κορινθιακού κόλπου. Και πάλι όμως δυσκολίες εμπόδισαν την ολοκλήρωσή του.

Το 1830 ο Ιωάννης Καποδίστριας ανέθεσε σε έναν μηχανικό τη μελέτη του έργου. Το έργο κοστολογήθηκε στα 40.000.000 φράγκα, ποσό υπέρογκο για τα πενιχρά οικονομικά του νεοσύστατου τότε ελληνικού κράτους.

Το 1869, όταν λειτούργησε και η Διώρυγα του Σουέζ, η κυβέρνηση Ζαΐμη ψήφισε το νόμο «Περί διορύξεως του ισθμού της Κορίνθου», μία κίνηση που επέτρεπε τη σύσταση εταιρειών για την ανάληψη του έργου. Το 1881 συστάθηκε η Διεθνής Εταιρεία της Θαλάσσιας Διώρυγας της Κορίνθου από τον Ούγγρο στρατηγό Στέφανο Τυρ, στον οποίο το Ελληνικό Δημόσιο παραχώρησε το δικαίωμα εκμετάλλευσης της για 99 χρόνια.

Η έναρξη των εργασιών έγινε στις 23 Απριλίου του 1882, παρουσία του βασιλιά Γεωργίου Α΄ και πολλών επισήμων. Επρόκειτο για ένα από τα σημαντικότερα προγράμματα δημοσίων έργων που πραγματοποιήθηκαν στα τέλη του 19ου αι. και συνδέθηκε με το πρόσωπο του Χαρίλαου Τρικούπη. Ωστόσο, το έργο διακόπηκε, έπειτα από περίπου 8 χρόνια, λόγω έλλειψης κεφαλαίων της εταιρείας.

Το 1890 η προσπάθεια συνεχίστηκε από την Ελληνική Εταιρεία Εργοληψιών και με τη συμμετοχή του Ανδρέα Συγγρού. Ύστερα από εργασίες 11 ετών, στις 25 Ιουλίου του 1893 έγιναν τα εγκαίνια του έργου. Το όραμα της διάνοιξης της διώρυγας από τον Περίανδρο και τον Δημήτριο τον Πολιορκητή έως τον Ιωάννη Καποδίστρια και τον Χαρίλαο Τρικούπη υπήρξε ένα μεγαλεπήβολο σχέδιο και ένα από τα σημαντικότερα τεχνικά έργα που έγιναν στη χώρα μας κατά τον 19ο αι. Ένα σπουδαίο κατασκευαστικό έργο που διαδέχτηκε το τεχνικό επίτευγμα της αρχαίας Διόλκου.

Βιβλιογραφία

Ιστορία των Ελλήνων, τ. ΙΑ΄: Νεότερος Ελληνισμός 1881-1910,  Δομή, Αθήνα 2006, σσ. 82-85.

https://vimeo.com/13229017

http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=803

Πηγές προέλευσης των εικόνων

http://odysseus.culture.gr/h/2/gh2560.jsp?obj_id=803

http://mixano-logiki.gr/index.php/arthra/apithani-texnologia/65-diolkos

https://www.grammi.org/ekpaideytiko-programma/

https://www.thetoc.gr/politismos/article/spanies-fwtografies-apo-ti-dianoiksi-tis-diwrugas-tis-korinthou

Προσωπικό αρχείο